Weerbaarheid
Weerbaarheid gaat over hoe een kind zich voelt, eet, herstelt en dagelijkse infecties doorstaat. Voeding is daarin een van meerdere factoren.
Theorie & onderzoek
Theorie, onderzoek en de vier componenten
Inhoudelijke uitleg over voeding en weerbaarheid, aangevuld met de wetenschappelijke onderbouwing en de vier componenten van het voedingsadvies.
In deze pagina
Achtergrond, bouwstenen, signalen, de vier componenten en de wetenschappelijke onderbouwing.
Meer informatie
Wat voeding in het dagelijks leven kan betekenen
Deze site is niet alleen bedoeld om een onderzoeksuitkomst te tonen, maar vooral om begrijpelijke informatie te geven over hoe voeding een plek kan krijgen in het dagelijks leven van jonge kinderen.
"Het gaat mij erom het immuunsysteem van kinderen op een natuurlijke manier te versterken, zodat ze zelf weerbaarder worden voor infecties. Door gebruik van deze producten hebben de kinderen significant minder klachten." — Ellen van der Gaag
Eetmomenten
Vaste eetmomenten en herkenbare maaltijden helpen ouders om rust en structuur te houden in de dag.
Gewone producten
De informatie op deze site sluit aan bij gewone voeding die thuis op tafel kan staan en niet bij ingewikkelde schema's of speciale producten.
Bewust omgaan met voeding
Hoe ouders en kinderen samen naar voeding kunnen kijken
Bewustwording hoeft niet streng of belerend te zijn. Juist samen kijken, kiezen, proeven en bespreken helpt kinderen om voeding beter te begrijpen.
Samen aan tafel
Kinderen leren van wat zij zien. Regelmaat, voorbeeldgedrag en herhaling spelen een grote rol.
Samen in de keuken
Kiezen, wassen, snijden en helpen bereiden maakt eten concreter en minder abstract voor kinderen.
Samen bespreken
Door eenvoudige vragen te stellen over wat op tafel staat, worden voedingskeuzes begrijpelijker en herkenbaarder.
Vier bouwstenen
De vier onderdelen op een heldere en herkenbare manier
Deze vier onderdelen vormen samen de kern van de informatie op deze site. Het gaat om gewone producten die ouders thuis kunnen herkennen, kiezen en bespreken met hun kind.
Vitaminerijk en herkenbaar aan tafel
Denk aan sperziebonen, courgette, boerenkool, broccoli of doperwtjes. Groene groente komt meerdere keren per week terug en past in veel gewone maaltijden.
Gewone volle zuivel in plaats van gezoete varianten
Volle melk en volle zuivel worden binnen deze aanpak gezien als gewone, onbewerkte keuzes die passen bij jonge kinderen en vaste eetmomenten.
Een pure vetkeuze in de dagelijkse routine
Roomboter wordt genoemd als alternatief voor halvarine. Het gaat hierbij om een eenvoudige vervanging binnen een vertrouwde maaltijd.
Een praktische bouwsteen voor groei en afweer
Rundvlees krijgt binnen dit voedingsadvies een vaste plek in de week, als herkenbare bron van eiwitten binnen een gewone warme maaltijd.
Achtergrond
Bladgroenkorrels en vetten
Groene groenten (zoals spinazie, boerenkool, broccoli, paksoi en andere bladgroenten of kruisbloemige groenten) zijn groen omdat ze bladgroenkorrels bevatten. Hoe meer bladgroenkorrels er zijn, hoe groener de groente is. Spinazie en boerenkool bevatten veel bladgroenkorrels en zijn donkergroen, terwijl ijsbergsla lichtgroen is en dus ook weinig bladgroenkorrels bevat.
Over het algemeen geven bladgroenkorrels een milde stimulatie aan de afweer door middel van antioxidanten-werking, de afvoer van gifstoffen en de controle van ontstekingen, wat samen het risico op chronische ziekten kan verlagen en kan bijdragen aan een gezondere huid en een betere darmfunctie.
Groene groenten zijn breed in hun werking om het lichaam te ondersteunen:
- Ze zijn rijk aan voedingsstoffen en bioactieve plantenstoffen – ze leveren vitamine A, C, K, foliumzuur, mineralen, vezels en plantaardige stoffen (carotenoïden, flavonoïden, polyfenolen; carotenoïden en een deel van de flavonoïden zijn bijvoorbeeld de kleurstoffen) die als natuurlijke antioxidanten werken. Deze stoffen neutraliseren schadelijke vrije radicalen en beschermen cellen tegen schade.
- Ondersteuning van het immuunsysteem – de vitamines (vooral C en E) en carotenoïden stimuleren de activiteit van immuuncellen zoals macrofagen, natural killer-cellen en T-cellen, en ze helpen ontstekingen te verminderen. Studies tonen aan dat een hogere inname van groene groenten verband houdt met betere immuunmarkers en een lager risico op infecties.
- Lager risico op chronische ziekten – grote observationele studies en meta-analyses tonen consequent aan dat mensen die meer groene groenten eten, minder vaak hartziekten, beroertes, bepaalde vormen van kanker en sterfte in het algemeen vertonen. Aangenomen wordt dat het beschermende effect voortkomt uit een verbeterde bloeddruk, gezondere bloedvetprofielen en verminderde ontstekingen.
Van veel vitamines die in groene groentes zitten is al veel bekend over hun effect op de gezondheid. Daarnaast zitten er dus bladgroenkorrels, carotenoiden, flavonoiden en ook polyfenolen in de natuurlijke groente, en er wordt steeds meer bekend over hun effecten op de gezondheid. Deze stoffen zitten niet in (multi-) vitaminepillen, maar dus wel in de groente zelf. Een supplement kan dan ook nooit de natuurlijke groente vervangen qua samenstelling en effect op de gezondheid.
Achtergrond
Maakproces van roomboter en margarine
Wat veel mensen niet weten is hoe roomboter gemaakt wordt en hoe margarine gemaakt wordt. Onderstaand schema laat een weergave zien van het maakproces van beide producten.
Roomboter vraagt over het algemeen enkele stappen om gemaakt te worden van melk/room tot eindproduct. Hierbij wordt er geen stoffen aan toegevoegd, behalve zout als het de gezouten roomboter betreft. Het maakproces van margarine is veel ingewikkelder; er worden (chemische) stoffen aan toegevoegd voor het reinigen, kleur en smaak toevoegen. Ook worden er synthetische vitamines aan toegevoegd, anders dan bij de roomboter. Dat zijn de natuurlijke vitamines en die variëren dan ook in hoeveelheid afhankelijk van het jaargetijde of voer wat de koe heeft gegeten.
Waar let je op?
Signalen die ouders thuis kunnen opmerken
Voeding staat niet los van de rest van het dagelijks leven. Deze signalen helpen ouders om breder te kijken naar hoe een kind zich voelt en herstelt.
Eetlust en ritme
Let op of een kind regelmatig eet, maaltijden herkent en voldoende energie heeft om mee te doen aan de dag.
Herstel na ziek zijn
Kijk of een kind na een verkoudheid of koortsperiode weer opknapt, beter slaapt en langzaam meer energie terugkrijgt.
Hoe vaak klachten terugkomen
Noteer voor jezelf hoe vaak hoesten, snotteren, oorpijn of koorts terugkomen. Dat helpt ook bij overleg met een arts.
Veelgemaakte misverstanden
Wat deze site niet zegt
De informatie op deze site is bedoeld als richting en bewustwording, niet als strak of foutloos voedingsschema.
Bij zorgen over klachten, groei of terugkerende infecties blijft overleg met huisarts of kinderarts belangrijk.
Juist gewone, herkenbare voeding staat centraal, zodat het thuis uitvoerbaar blijft.
In het onderzoek kwamen kinderen die het advies volgden niet aan in gewicht en verslechterden de cholesterolwaarden niet. De hoeveelheden sluiten aan bij de richtlijnen van het Voedingscentrum.
De vier componenten
De vier onderdelen van het voedingsadvies
Kies een onderdeel en lees de korte toelichting.
Regel 1
Minimaal vijf keer per week groene groente
Van doperwtjes tot courgette, van boerenkool tot sperziebonen. De nadruk ligt op het idee dat groene groente veel voedingsstoffen bevat en dat bladgroenkorrels mogelijk een ontstekingsremmend effect hebben.
Aanleiding ontwikkelen voedingsadvies
Kwakkelkleuters
Kwakkelkleuters zijn kinderen tussen de 1 en 4 jaar oud die steeds ziek zijn; terugkerende verkoudheden, koortsperiodes, hoesten en/of moeheid. De ene infectie lijkt de andere op te volgen, en soms lijkt het wel een lange infectie te zijn. Hun ontwikkeling kan achterblijven, ze floreren niet, eten gaat moeilijker en ze komen er niet doorheen. Voor deze kinderen hebben we deze website gemaakt.
Meestal wordt er geen medische verklaring gevonden, bij >95% van de kinderen is die niet aanwezig, en dan kan je als ouder alleen maar ondersteunende therapie bieden; paracetamol, neusspray, hoestdrankjes en uitzieken. Maar wat kan je als ouder nog meer doen? Daar zijn we naar op zoek gegaan en kwamen uit op een voedingsadvies.
Hoe is het ooit begonnen?
Jaren geleden zagen we veel jonge kinderen met zogenaamde "kwakkel" klachten. We noemden ze kwakkelkleuters; kinderen die steeds verkouden waren, hoesten, koortsperiodes hadden en daarmee de huisarts bezochten. Meestal worden deze klachten veroorzaakt door virusinfecties en kan de huisarts ook niet heel veel. Antibiotica werkt niet, alleen ondersteunende middelen zoals neusspray en paracetamol. Een keer zo'n infectie is niet erg, maar soms gaat het maar achter elkaar door en komen ze er niet goed doorheen. Als de ene infectie ophoudt begint de volgende alweer. Vaak speelt het in de leeftijd dat ze nog niet naar school gaan, dus onder de 4 jaar. Dat is eigenlijk een hele logische periode om steeds infecties te krijgen, aangezien ze hun afweer moeten opbouwen en ontwikkelen.
Wat het lastig maakt, is om het in te passen in de huidige maatschappij. Vaak werken vaders en moeders en kunnen ze niet elke keer vrij nemen van hun werk omdat hun zoon of dochter koorts heeft op het dagverblijf. Opa's en oma's kunnen bijspringen, maar niet iedereen heeft die luxe. Daarom vroegen we ons af of we hier niet iets mee zouden kunnen doen.
We begonnen met uitgebreide vragenlijsten uit te delen aan ouders van kinderen die kwakkelen en aan ouders van kinderen die niet kwakkelen. De vragenlijsten gingen over allerlei onderwerpen; wat eten hun kinderen? Wat eten ze niet? Bedtijd, televisietijd, wie bepaalt de regels; kind of ouder etc. Opvallende verschillen waren dat de kinderen die kwakkelen minder groente aten, minder gewone melk dronken (meer gezoete zuiveldranken), minder rundvlees aten, maar bv ook minder televisie keken.
De ouders vertelden ook; met al het snot in de neus is bijvoorbeeld rundvlees kauwen best lastig. Kip is vaak makkelijker en dat geven we dan ook meer. Ook mbt de zuivel; gezoete zuiveldranken dronken ze beter, en beter dat dan helemaal geen zuivel.
Als je deze voedingsproducten gaat opzoeken in de NEVO tabellen, dan valt op dat rundvlees een hogere nutrientendichtheid heeft ivm kippenvlees. Dat wil zeggen; per hap rundvlees bevat het meer voedingsstoffen, vitamines en mineralen dan andere vleessoorten. Dus als je kleuter niet veel eet, is het wel handig om dan per hap eten méér voedingsstoffen binnen te krijgen.
Met het idee dat het immuunsysteem van de kleuter beter kan functioneren als het voldoende voedingsstoffen bevat, hebben we een voedingsadvies samengesteld wat gericht is op het opgroeiende kind en rijk is aan voedingsstoffen. Het bevat de volgende onderdelen, allemaal in leeftijds adequate hoeveelheden;
- 5x per week groene groente
- 3x per week rundvlees
- Dagelijks 300 ml volle melk/volle joghurt
- Dagelijks roomboter op brood
Dus eigenlijk gewone voeding die dagelijks op het menu kunnen staan en die gewoon verkrijgbaar zijn in de supermarkt. Geen superfoods maar bewust eten.
Bijwerkingen?
Cholesterol en gewicht
In ons voedingsadvies van natuurlijke onbewerkte producten komen 2 soorten volle zuivel voor; roomboter en volle melk/joghurt. Veel ouders zijn bang voor overgewicht of het cholesterol gehalte. Dit is een hele logische gedachte en hebben we nagekeken bij een grote groep kinderen die dit voedingsadvies gebruikt. Het blijkt dat zowel het gewicht als het cholesterol niet ten slechte verandert. Eerder laat het een iets positieve trend zien.
BMI
In ons gerandomiseerd onderzoek (dat wil zeggen dat er geloot wordt in welke groep je komt, de groep van het voedingsadvies of de controlegroep) zien we dat de kleuters in de controle groep bij de start (t=0 maand) met hun BMI (body mass index, een maat waarin het gewicht in verhouding staat met de lengte) onder het gemiddelde zitten, daarom een negatief getal (-0,136). Na 6 maanden zitten ze nog steeds onder het gemiddelde, maar iets minder dan daarvoor, namelijk -0,098. De controlegroep begint ook onder het gemiddelde. Na 6 maand zijn zij gegroeid met hun verhouding gewicht/lengte tot boven het gemiddelde. Je ziet hieraan dat de kinderen die volle zuivel nemen niet meer in gewicht toenemen in vergelijking met leeftijdsgenoten die het niet innemen. Dit hebben we ook in andere onderzoeken teruggezien.
| Voedingsadviesgroep | Controlegroep | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Tijd | T=0 maand | T=3 maand | T=6 maand | T=0 maand | T=3 maand | T=6 maand |
| BMI standaard deviatie | -0,136 | -0,111 | -0,098 | -0,061 | 0,038 | 0,207 |
Influence of Dietary Advice Including Green Vegetables, Beef, and Whole Dairy Products on Recurrent Upper Respiratory Tract Infections in Children: A Randomized Controlled Trial.
van der Gaag E, Brandsema R, Nobbenhuis R, van der Palen J, Hummel T. Nutrients. 2020 Jan 20;12(1):272. doi: 10.3390/nu12010272
van der Gaag E, Brandsema R, Nobbenhuis R, van der Palen J, Hummel T. Nutrients. 2020 Jan 20;12(1):272. doi: 10.3390/nu12010272
Cholesterol
Het cholesterol kan onderverdeeld worden in het totaal cholesterol en de verschillende subtypes. Het HDL-cholesterol is het zogenaamde goede cholesterol, evenals een lage totaalcholesterol/HDL ratio. Dit HDL-cholesterol helpt om overtollig cholesterol uit je bloedvaten weg te halen en naar de lever te brengen. Waarbij geldt; hoe hoger het HDL, hoe beter. En bij de totaalcholesterol/HDL ratio geldt, hoe lager hoe beter.
Het LDL-cholesterol en de non-HDL cholesterol zijn de meer ongunstige varianten en dit kan zich ophopen in je bloedvaten en ze vernauwen, wat risico geeft op hart- en vaatziekten. Dus hoe lager hoe beter.
We hebben in een combinatie van 3 verschillende studies (een zogenaamde pooled analysis) van gezamenlijk 267 kinderen (leeftijd 1-16 jaar) gekeken naar het lipidenprofiel, 6 maand eten van het voedingsadvies.
De verschillen van betekenis (significante verschillen) zien we in het HDL gehalte en de totaalcholesterol/HDL ratio. Het HDL is hoger en de ratio is lager in de groep kinderen die volle zuivel gebruikt hebben. Beiden zijn dus gunstige veranderingen. De huidige tendens is dat volle producten slecht is voor je cholesterol, maar bij kinderen zien we in onze onderzoeken dus juist een gunstige trend.
Ook in deze pooled analysis zien we dat de verhouding gewicht naar lengte minder is toegenomen in de kinderen die volle zuivel namen dan in de controle groep. Het zijn identieke bevindingen als in de eerstgenoemde studie.
| Measurement | Intervention group (n = 135) | Control group (n = 132) | p-value |
|---|---|---|---|
| Total cholesterol (mmol/L) ± SE | 4.20 ± 0.062 (4.05–4.33) | 4.15 ± 0.064 (4.01–4.29) | 0.34 |
| TG (mmol/L) ± SE | 1.14 ± 0.055 (0.99–1.26) | 1.14 ± 0.059 (0.99–1.23) | 0.83 |
| HDL cholesterol (mmol/L) ± SE | 1.42 ± 0.067 (1.30–1.65) | 1.30 ± 0.034 (1.26–1.37) | 0.04* |
| LDL cholesterol (mmol/L) ± SE | 2.36 ± 0.056 (2.19–2.45) | 2.35 ± 0.056 (2.24–2.48) | 0.86 |
| Total cholesterol/HDL cholesterol ratio (mmol/L) ± SE | 3.25 ± 0.077 (2.96–3.31) | 3.44 ± 0.091 (3.24–3.64) | 0.05* |
| SD BMI ± SE | -0.067 ± 0.13 (-0.42–0.14) | 0.18 ± 0.12 (-0.086–0.43) | 0.05* |
* indicates a significant p-value when p<0.05. SE (Standard Error).
https://doi.org/10.1371/journal.pone.0261446
Effect of a dietary intervention including minimal and unprocessed foods, high in natural saturated fats, on the lipid profile of children, pooled evidence from randomized controlled trials and a cohort study
Rosanne Barbra Hendriksen, Ellen José van der Gaag. Plos One 2022 Jan 5;17(1):e0261446.
Effect of a dietary intervention including minimal and unprocessed foods, high in natural saturated fats, on the lipid profile of children, pooled evidence from randomized controlled trials and a cohort study
Rosanne Barbra Hendriksen, Ellen José van der Gaag. Plos One 2022 Jan 5;17(1):e0261446.
Wat zijn hier mogelijke verklaringen voor? Dat blijft helaas een beetje gissen. Wat ouders noemden is dat hun kinderen wat meer verzadigd waren door de volle zuivel en minder gingen snaaien van snoepjes, koekjes of chips. Ook gingen de ouders vaker vers koken en namen ze minder gezoete zuiveldranken. Dit zou allemaal kunnen bijdragen, maar er is niet een duidelijk oorzaak-gevolg relatie bekend. We kunnen in elk geval zeggen dat het nemen van volle zuivel bij kinderen GEEN ongunstige effecten heeft op de groei of het cholesterolgehalte.
We hebben geen studie gedaan bij kinderen met een familiaire hypercholesterolemie (dus wanneer het erfelijk bepaald is dat ze een verhoogd LDL cholesterol hebben). Deze kinderen adviseren we om zich aan het landelijke advies te houden zoals dat geadviseerd wordt bij familiaire hypercholesterolemie.
Wetenschappelijke basis
Het onderzoek als onderbouwing van deze informatie
De informatie op deze site is mede gebaseerd op onderzoek bij jonge kinderen van 1 tot 4 jaar die vaker dan gemiddeld hoesten, koorts hebben of verkouden zijn. Het onderzoek vormt de onderbouwing, maar de site zelf is bedoeld als toegankelijke informatie voor dagelijks gebruik.
Wat de publicaties beschrijven
Het voedingsadvies bestaat uit groene groente, volle melk, roomboter en rundvlees. Volgens het onderzoek hadden kinderen die dit voedingsadvies volgden aantoonbaar minder klachten.
In een gerandomiseerde gecontroleerde trial met 120 kinderen bleek na zes maanden dat kinderen zonder medisch verklaarbare afwijking veel minder ziektedagen per maand hadden.
"Het gaat mij erom het immuunsysteem van kinderen op een natuurlijke manier te versterken, zodat ze zelf weerbaarder worden voor infecties."
Uit het onderzoekGroene groente
Een belangrijk onderdeel van het advies door de voedingsstoffen en bladgroenkorrels.
Volle melk
Een gewone, volle zuivelkeuze in plaats van magere of kunstmatig gezoete varianten.
Roomboter
Een pure vetbron die in haar visie past binnen een traditionele maaltijd voor jonge kinderen.
Rundvlees
Wordt in deze visie genoemd als praktische bron van goed opneembare eiwitten voor groei en afweer.
Minder koorts, minder hoesten en minder snotteren volgens het onderzoek.
Minder antibioticagebruik en minder bezoeken aan de huisarts.
De kinderen waren volgens de onderzoeksresultaten minder moe.
Geen ongunstig effect op gewicht of cholesterolprofiel volgens de studie.
Visie
Voeding als onderdeel van het dagelijks gesprek over gezondheid
Deze aanpak wordt niet beschreven als streng dieet, maar als een praktische terugkeer naar vers, onbewerkt en volwaardig eten. Het doel is dat kinderen weerbaarder worden en minder blijven doormodderen met terugkerende infecties.
Wat in de praktijk opviel
In de praktijk ging het vaak om jonge kinderen die bijna de helft van de maand ziek waren, zonder duidelijke medische oorzaak. Daarbij viel op dat veel van deze kinderen weinig groente aten, waardoor de aandacht verschoof naar verse en onbewerkte voeding.
Vanuit die observatie ontstond een praktisch voedingsadvies met vier duidelijke regels, goed vol te houden voor gezinnen en passend binnen het dagelijks leven.
"Het immuunsysteem kan met behulp van eenvoudige aanpassingen in het eetpatroon een enorme boost krijgen."
Uit de praktijkMinimaal vijf keer per week groene groente
Van doperwtjes tot courgette, van boerenkool tot sperziebonen. Hoe groener hoe beter, met aandacht voor vitamines, mineralen en bladgroenkorrels.
Drie keer per week rundvlees
Volgens onderzoek en praktijkervaring helpt dit jonge kinderen aan goed opneembare eiwitten voor groei en afweer.
Kies natuurlijke volle zuivel
Vervang magere, halfvolle en kunstmatig op smaak gemaakte varianten door gewone volle melkproducten.
Gebruik roomboter in plaats van halvarine
Dit advies richt zich op pure, onbewerkte vetten die passen in een traditionele maaltijd.
Voor de aanpassingen waren sommige kinderen gemiddeld ongeveer 14 dagen per maand ziek. Na zes maanden zakte dat in de onderzoeksgroep naar minder dan 5 dagen per maand.
Kinderen mochten voor de rest gewoon normaal eten. Juist daardoor was het patroon voor veel gezinnen praktisch uitvoerbaar.
De visie is dat infectieziekten niet alleen achteraf behandeld moeten worden, maar ook aan de voorkant ondersteund kunnen worden met voeding en leefstijl.
Verhaal uit de praktijk
Viv en de kwakkelpoli
In het artikel wordt peuter Viv genoemd, die op jonge leeftijd veel oorontstekingen had. Na deelname aan het onderzoek leerde het gezin de vier componenten toepassen. Volgens haar moeder zijn de groenten, boter, volle melk en een paar keer per week rundvlees goed vol te houden en is Viv nog maar zelden ziek.
"We voelen ons gezond en fit."
Samengevat resultaat
Wat in de publicaties als belangrijkste resultaat naar voren komt
Kinderen in deze groep waren gemiddeld 14,5 dagen per maand ziek.
Bij kinderen zonder medisch verklaarbare afwijking daalde dat naar gemiddeld 4,8 dagen per maand.
Minder koorts, minder hoesten, minder snotteren, minder moeheid, beter slapen, 66% minder antibioticagebruik en minder doktersbezoeken.
Klaar om te beginnen?
Zet het advies om in de praktijk
Nu je de theorie hebt gelezen, kun je direct aan de slag met praktische hulpmiddelen en recepten voor thuis.